Selam sevgili teknoloji dostum! O meşhur an geldi çattı, değil mi? Bilgisayarın yavaşladı, can sıkıcı hatalar vermeye başladı ya da sadece o tertemiz, ilk günkü performansına geri dönmek istiyorsun. Kısacası, o sihirli kelimeyi duydun: Format. İşte tam bu noktada, o anlık heyecanla ‘Enter’ tuşuna basmadan önce dur! Çünkü format, bazen bir temizlik operasyonu değil, dijital hayatımızın en değerli hazinelerinin bulunduğu kasayı havaya uçurmak anlamına gelebilir. Yıllardır biriktirdiğin o komik kedi videoları, bitirme tezin, iş projelerin, sevdiklerinin fotoğrafları... Hepsi o C: sürücüsünün içinde yaşıyor. Format attığında, bu hazineler maalesef kendiliğinden başka bir yere ışınlanmıyor. Geri dönüşü olmayan bir veri kaybı yaşamamak için, Hazırsan, o ‘unutulan’ dosyaların peşine düşme zamanı!

Format Öncesi Ne Kadar Derinlemesine Bir Temizlik Yapmalısın?

Birçok kişi format öncesi yedekleme denince aklına sadece “Belgelerim” klasörünü harici bir diske kopyalamayı getirir. Ah, ne büyük yanılgı! Günümüzde verilerimiz, masaüstünde, indirme klasöründe, tarayıcı geçmişinde ve hatta oyun kayıt dosyalarında bile dağınık halde duruyor. Eğer sadece ana klasörleri kopyalarsan, format sonrası bilgisayarın sanki yeni bir yabancıyla tanışmış gibi hissedecektir. Oysa biz, bilgisayarımızı tıpkı eski dostumuz gibi, tüm anılarıyla geri istiyoruz. Bu yüzden yedekleme listeni genişletmelisin. Sadece kişisel dosyalar değil, aynı zamanda o can sıkıcı programları tekrar kurarken sana zaman kazandıracak ayarları ve en önemlisi, sistemin düzgün çalışması için hayati olan sürücüleri (driver) de düşünmelisin.

Adım 1: Neleri Yedekleyeceğini Kesinleştir – Kayıp Kabul Edilemez Listesi

Öncelikle, bir envanter çıkaralım. Neler senin için gerçekten vazgeçilmez? Bu, yedekleme sürecinin temelini oluşturur. Unutma, 3-2-1 kuralını (3 kopya, 2 farklı ortam, 1’i dışarıda) aklında tutarak ilerlemek en güvenlisi, ama en azından bu ilk adımı sağlam atalım.

• Kişisel Dosyalar: Bu en bariz olanı. Belgeler (Word, Excel, PDF), Resimler, Videolar ve Müzikler klasörlerin. Özellikle Masaüstü klasörünü sakın atlama; çoğu kişi en acil dosyalarını oraya atar ve format sonrası en çok pişman olduğu yer orası olur!
• Tarayıcı Verileri ve Şifreler: O kadar siteye üye oldun, o kadar şifre kaydettin ki... Tarayıcı ayarlarını ve kayıtlı parolaları yedeklemek, format sonrası internette gezinmeye kaldığın yerden devam etmeni sağlar. Bazı tarayıcılar (Chrome gibi) kendi içinde bir senkronizasyon sunsa da, yerel bir yedeği her zaman elinin altında bulundurmak iyidir.
• E-posta ve İletişim Bilgileri: Eğer Outlook gibi bir masaüstü e-posta programı kullanıyorsan ve maillerini sunucuda değil de yerel olarak tutuyorsan, tüm e-posta arşivini ve adres defterini dışa aktarmayı unutma.
• Uygulama Ayarları ve Lisans Anahtarları: Bazı profesyonel programların (Photoshop, video düzenleme yazılımları vb.) ayarlarını yedeklemek, o programları yeniden kurduktan sonra tüm çalışma düzenini sıfırlamaktan kurtarır. Ayrıca, satın aldığın ama CD’sini kaybettiğin o değerli programların lisans anahtarlarını (ürün kodlarını) gösteren araçlar var; onları da bir kenara not et ya da yedekle.

Adım 2: Yedekleme Ortamını Seçmek – Nereye Koyacağız Bu Değerleri?

Şimdi bu değerli verileri nereye taşıyacağımıza karar verelim. Seçenekler bol, ama her birinin artısı ve eksisi var. Senin kullanım alışkanlığına en uygun olanı seçmelisin.

Harici Diskler ve USB Bellekler: Fiziksel Güvenlik

En geleneksel ve genellikle en hızlı yöntem budur. Bir harici SSD ya da HDD alıp, kopyala-yapıştır yapmak kadar basittir. Büyük veri miktarları için harici diskler hem hızlı hem de ekonomik bir çözüm sunar. USB bellekler ise daha küçük dosyalar için harika, ama kapasite ve hız konusunda harici diskin gerisinde kalabilirler. Unutma, bu yöntem manueldir; yani sen gidip kopyalamazsan, o veri orada durur ve format günü gelince seni bekler.

Bulut Depolama: Her Yerden Erişilebilir Güvenlik

OneDrive, Google Drive, Dropbox... Bu servisler harika bir cankurtarandır. Dosyalarını internet üzerinden yedeklersin ve format sonrası yeni bilgisayarına sadece internet bağlantısıyla geri yüklersin. Windows kullanıcıları için OneDrive zaten sistemin içinde geliyor ve Masaüstü/Belgeler klasörlerini otomatik yedekleme seçeneği sunuyor. Bu otomasyon harika, çünkü yedek almayı unutma ihtimalini ortadan kaldırıyor. Ancak, bulutun da bir zayıf noktası var: İnternet hızın ve elbette ki bulut sağlayıcının güvenliği. En iyisi, bulutu ana yedekleme olarak değil, 3-2-1 kuralının ‘bir kopyası dışarıda’ maddesi için kullanmak.

NAS (Ağa Bağlı Depolama): Ev Ağına Kurulan Kale

Eğer evde birden fazla cihazın varsa veya çok büyük veri arşivlerin varsa, NAS cihazları harika bir yatırım olabilir. Bunlar, kendi ev ağında duran, sürekli çalışan mini sunucular gibidir. Otomatik yedekleme yapabilirler ve verin fiziksel olarak evinde kalır. Ama dürüst olalım, bu biraz daha kurumsal veya ileri seviye bir çözüm; format atmadan önce sadece bir harici diskle de işini halledebilirsin.

Adım 3: Sürücüleri (Driver) Unutma – Format Sonrası Sessizliği Önle!

İşte çoğu kişinin atladığı, ama format sonrası en çok baş ağrıtan kısım burası. İşletim sistemini kurdun, oh çektin. Sonra ne oldu? Ses kartın çalışmıyor, Wi-Fi bağlantısı yok, ekran kartın kendini göstermiyor... Neden? Çünkü Windows, genel sürücüleri kurar ama senin donanımına özel, en güncel ve uyumlu sürücüleri kuramaz. Format atmadan önce, Aygıt Yöneticisi’ne girip, bilgisayarında yüklü olan tüm donanımların (özellikle ekran kartı, ses kartı, ağ bağdaştırıcısı) sürücülerini yedeklemelisin. Bunu yapmak için özel programlar kullanabileceğin gibi, bazı komut satırı yöntemleriyle de mevcut sürücülerini bir klasöre kopyalayabilirsin. Bu yedeklediğin sürücüleri de harici diske at ki, format sonrası ilk işin interneti açıp yeni sürücüleri aramak yerine, onları tek tek kurmak olsun. Bu, sana saatler kazandırır!

Adım 4: Program Listesi Çıkarma – Tekrar Kurulum Maratonuna Hazırlık

Format attıktan sonra yapacağın en sıkıcı işlerden biri, hangi programları kurduğunu hatırlamaya çalışmaktır. Adobe paketinden tut, oyun launcher'larına, antivirüs yazılımından tut, küçük bir not alma uygulamasına kadar... Bir metin dosyası aç ve format atmadan önce bilgisayarında kurulu olan her programın adını listele. Hatta mümkünse, bazı programların ayarlarını (örneğin tarayıcı ayarları gibi) yedekledikten sonra, program listesini de yanına ekle. Bu liste, format sonrası “Şimdi ne kuracaktım?” krizini önleyecektir.

Son Kontrol: Her Şey Güvende mi?

Tüm dosyalarını harici diske kopyaladın, sürücülerini bir klasöre attın, program listeni çıkardın. Şimdi son bir kontrol yapma zamanı. Harici diski bilgisayarına tekrar bağla ve kopyaladığın klasörleri aç. Birkaç önemli fotoğrafı, bir belgeyi açıp içeriğine bak. Her şey görünüyor mu? Boyutlar mantıklı mı? Eğer her şey yerindeyse, işte o zaman o format düğmesine basmak için gerçekten hazırsın demektir. Unutma, yedekleme yapmak biraz zaman alabilir ama o verileri kaybetmenin maliyeti, harcadığın zamandan kat kat fazladır. Şimdi git ve o temiz kurulumun keyfini çıkar, çünkü sen verilerinin nerede olduğunu biliyorsun!